Dożynki są jednym z najstarszych świąt rolniczych nie tylko w Polsce, ale w całym kręgu słowiańskim. Pierwotnie celebrowano je w dniu jesiennego przesilenia (23 września) i wiązano z kultem bóstw rolniczych. W Słowiańszczyźnie wierzono, że w ostatnim snopie zboża pozostaje duch pola - duch urodzaju i plodności ziemi. Ścinanie ostatnich kłosów było zatem rytuałem o wielkim znaczeniu magicznym.
Wieniec z ostatnich kłosów zbóż był centralnym elementem obrzędu. Kobiety splatały go z troską, ozdabiały polnymi kwiatami, wstążkami i ziołami. Niesiony w procesji do dworu lub chaty gospodyni stawał się symbolicznym „oddaniem" plonu właścicielowi ziemi lub bóstwu urodzaju.
W XVI wieku, gdy chrystianizacja wsi polskiej pogłębiała się, dożynki przyjęły charakter religijny. Wieniec dożynkowy zaczęto nosić do kościoła na poświęcenie. Dziękczynienie za plony kierowane było do Boga i Matki Boskiej - stąd dożynki blisko łączyły się z Wniebowzięciem Marii Panny (15 sierpnia), które w tradycji ludowej znane jest jako „Matka Boska Zielna".
Po 1945 roku władze komunistyczne upolityczniły dożynki, nadając im wymiar propagandowy. Korowody dożynkowe stały się defilada kołchozów i państwowych zakładów pracy. Jednak tradycja przetrwała nawet pod tą powłoką - pieśni dożynkowe, wieńce i ludowe stroje były zawsze obecne.
- Wieniec dożynkowy: Centralny punkt uroczystości, pleciony z kłosów zbóż (żyta, pszenicy), ozdabiany jarzębiną, kwiatami i owocami. Często przybiera kształt korony, co symbolizuje ukoronowanie ciężkiej pracy na roli.
- Bochen chleba: Tradycyjny chleb wypieka się z mąki pochodzącej z tegorocznych, najświeższych zbiorów. Starosta i Starościna dożynek uroczyście wręczają go gospodarzowi wydarzenia (np. wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi) z prośbą, by dzielił go sprawiedliwie i by nikomu go nie zabrakło.
- Korowód dożynkowy: Barwny pochód mieszkańców, rolników i zespołów folklorystycznych w tradycyjnych strojach ludowych, który prowadzi uczestników na miejsce mszy świętej lub oficjalnego festynu.
- Witacze dożynkowe: Pomysłowe, często humorystyczne instalacje ze słomy i płodów rolnych ustawiane przy drogach wjazdowych do miejscowości goszczącej święto.
- Korzenie słowiańskie: Pierwotnie było to etniczne święto słowiańskie obchodzone w okolicach równonocy jesiennej (23 września), mające charakter magiczny i dziękczynny wobec bóstw urodzaju.
- Czas gospodarki folwarcznej (XVI-XVII w.): Wtedy dożynki zyskały charakter święta dworskiego. Właściciele majątków organizowali biesiady i poczęstunek dla żniwiarzy oraz służby w nagrodę za ścięcie ostatnich kłosów zbóż.
- Wymiar chrześcijański i narodowy: Z biegiem lat obchody zintegrowano z liturgią Kościoła katolickiego, łącząc je z dziękczynieniem Bogu i Matce Boskiej. W okresie międzywojennym zaczęto organizować oficjalne dożynki prezydenckie w Spale, nadając im rangę święta państwowego